Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği'nin (TBDY 2018) 15. bölümü, mevcut yapıların deprem etkisi altında değerlendirilmesini ve gerektiğinde güçlendirme tasarımını düzenler. Bu sayfada deprem tahkikinin yerinde tespitten sonuca kadar olan aşamalarını ve tahkik sonucunda gerekli görülen yapılarda uyguladığımız güçlendirme yöntemlerini anlatıyoruz.
Her aşama bir öncekinin verisine dayanır. Sahada toplanan bilgi ne kadar kapsamlıysa, analiz o kadar gerçekçi, güçlendirme kararı o kadar isabetli olur.
Mevcut binanın taşıyıcı sistemi, malzeme dayanımları ve donatı durumu yerinde tespit edilir. Mimari ve statik projeler varsa sahadaki yapıyla karşılaştırılır, yoksa rölöve ile çıkarılır.
Toplanan bilginin kapsamına göre yönetmelik üç bilgi düzeyi tanımlar. Bilgi düzeyi katsayısı, mevcut malzeme dayanımlarının hesapta ne ölçüde kullanılabileceğini belirler:
| Bilgi düzeyi | Bilgi düzeyi katsayısı |
|---|---|
| Sınırlı | 0,75 |
| Orta | 0,90 |
| Kapsamlı | 1,00 |
Daha kapsamlı bir tespit, kapasitelerin daha az azaltılması demektir. Bu da çoğu zaman daha gerçekçi ve daha ekonomik bir güçlendirme sonucu verir.
Parselin koordinatlarına göre AFAD Türkiye Deprem Tehlike Haritası'ndan spektral ivmeler alınır; yerel zemin sınıfıyla birlikte tasarım spektrumu belirlenir. Binanın kullanım amacına göre hangi deprem düzeyinde hangi performansı göstermesi gerektiği yönetmelikte tanımlanmıştır.
Deprem yer hareketi düzeyleri (DD-1 ile DD-4 arası) ve performans seviyeleri, yeni binalarla aynı çerçevede tanımlanır. Ayrıntılar için tasarım girdileri bölümüne bakabilirsiniz.
Tespit edilen geometri, malzeme ve donatı bilgileriyle binanın taşıyıcı sistem modeli kurulur. Yönetmelik iki yaklaşıma izin verir:
Hangi yöntemin kullanılabileceğini binanın yüksekliği, düzensizlikleri ve hedeflenen performans belirler. Doğrusal olmayan yöntemler daha fazla emek ister, ama mevcut binanın gerçek kapasitesini daha iyi yansıtır.
Kolon, kiriş ve perdelerin hesaplanan şekildeğiştirmeleri veya etki/kapasite oranları, yönetmelikteki Sınırlı Hasar, Kontrollü Hasar ve Göçmenin Önlenmesi sınırlarıyla karşılaştırılır. Böylece her elemanın hangi hasar bölgesinde olduğu belirlenir.
Elemanların hasar dağılımı, kat bazındaki kesme kuvveti payları ve göreli kat ötelemeleri birlikte değerlendirilerek binanın hedeflenen performansı sağlayıp sağlamadığına karar verilir.
Performans hedefi sağlanmıyorsa güçlendirme alternatifleri hazırlanır ve maliyet, uygulama süresi, kullanım kesintisi ve mimari etkileri açısından karşılaştırılır. Güçlendirmenin teknik veya ekonomik olarak mantıklı olmadığı durumlar mal sahibine açıkça raporlanır.
Seçilen çözümle bina yeniden modellenir. Güçlendirilmiş binanın performans hedefini sağladığı, aynı yönetmelik esaslarıyla hesapla gösterilir. Yeni elemanların temelleri ve mevcut sisteme bağlantıları (ankrajlar, filizler) da projelendirilir.
Güçlendirmenin başarısı detayların sahada doğru uygulanmasına bağlıdır. Ankraj delikleri, yüzey hazırlığı, donatı bindirmeleri ve beton dökümü gibi kritik adımlarda müteahhide teknik destek veriyoruz.
Tek bir doğru yöntem yoktur. Binanın zayıflığı, kullanım durumu, bütçe ve uygulama koşulları birlikte değerlendirilir; çoğu projede birden fazla yöntem birlikte kullanılır.
Mevcut çerçeveye yeni betonarme perdeler eklenir ve ankrajlarla mevcut kolon, kiriş ve döşemelere bağlanır.
Çerçeve açıklıklarına çelik çaprazlar veya çelik çerçeveler yerleştirilerek yatay yük taşıma kapasitesi artırılır.
Ağır çatı veya teras katmanları, kullanılmayan katlar ya da ağır dolgu duvarlar kaldırılarak deprem etkisi azaltılır.
Mevcut temellerin genişletilmesi, temel bağ kirişleri veya radye ilavesi.
Kolon kesiti, çevresine yerleştirilen yeni boyuna ve enine donatı ile birlikte betonla büyütülür.
Karbon veya cam lifli polimer kumaşlar kolon ve kirişlerin yüzeyine yapıştırılarak sargılanır.
Kolon köşelerine köşebentler yerleştirilip lamalarla kuşaklanır.
Bant pencereler veya kısmi dolgu duvarlar nedeniyle oluşan kısa kolonlar, dolgu düzenlemesiyle ortadan kaldırılır.
Çok sayıda yapının bulunduğu kurumlarda, belediyelerde ve sitelerde her yapıya detaylı deprem tahkiki yapmak uzun zaman ve yüksek maliyet gerektirir. Hızlı görsel taramayı, ABD Federal Acil Durum Yönetimi Ajansı'nın (FEMA) P-154 yöntemiyle yapıyoruz.
Bu yöntemde her yapı, taşıyıcı sistem türüne ve bulunduğu bölgenin deprem tehlikesine göre bir temel puan alır. Kat adedi, düşeyde ve planda düzensizlikler, yapım dönemi ve zemin sınıfı gibi değiştiricilerle yapının nihai puanı hesaplanır. Nihai puanı belirlenen eşik değerin altında kalan yapılar, detaylı deprem tahkiki için önceliklendirilir.
Tarama sonucu bir deprem tahkiki değildir; önceliklendirilen yapılarda detaylı deprem tahkiki TBDY 2018 Bölüm 15'e göre yapılır.
Kentsel dönüşüm kapsamındaki riskli yapı tespiti, TBDY Bölüm 15 değerlendirmesinden farklı bir süreçtir. Bu tespit, 6306 sayılı Afet Riski Altındaki Alanların Dönüştürülmesi Hakkında Kanun'a bağlı Riskli Yapıların Tespit Edilmesine İlişkin Esaslar'a göre, Bakanlıkça lisanslandırılmış kurum ve kuruluşlarca yapılır. Amacı, binanın yıkılıp yeniden yapılması gerekip gerekmediğine karar vermektir.
Güçlendirme kararı ve güçlendirme projesi ise TBDY Bölüm 15'e göre hazırlanır.
Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır. Her bina için geçerli kurallar, yönetmeliğin ilgili maddelerine ve binanın kendine özgü koşullarına göre belirlenir.
